admin
Svet se približava demografskoj promeni kakva nije zabeležena u dosadašnjoj istoriji čovečanstva. Pad broja rođenih, koji se decenijama povezivao prvenstveno sa razvijenim državama, sada je postao globalni fenomen i zahvata zemlje veoma različitog ekonomskog, kulturnog i društvenog profila.
Nova studija istraživača sa Univerziteta u Pensilvaniji i Univerziteta Nortvestern procenjuje da je globalna stopa fertiliteta možda već pala ispod nivoa potrebnog za dugoročno održavanje broja stanovnika. Prag zamene na svetskom nivou iznosi približno 2,2 deteta po ženi, dok je trenutna stopa, prema njihovoj proceni, najviše 2,19.
Autori ocenjuju da bi 2026. mogla biti godina u kojoj se čovečanstvo našlo ispod nivoa zamene stanovništva, odnosno da se rađa manje dece nego što je dugoročno potrebno za održavanje konstantne populacije. Ističu da se takva situacija na nivou čitave ljudske vrste nije dogodila ni tokom ratova ili pandemija.
Analiza obuhvata 236 zemalja i teritorija u periodu od 1950. do 2023. godine. Prosečan pad fertiliteta iznosio je oko 0,062 deteta po ženi godišnje, a istraživači navode da postoji malo dokaza da se taj trend stabilizuje.
Pad fertiliteta više nije karakterističan samo za bogate države. Procene za 2025. godinu pokazuju stopu od svega 0,87 deteta po ženi u Tajlandu, 1,01 u Kolumbiji, 1,35 u Iranu i 1,52 u Brazilu.
Istraživači ne vide automatski mehanizam koji bi fertilitet vratio prema nivou zamene. Troškovi stanovanja i brige o deci, ekonomska nesigurnost, dostupnost kontracepcije i promenjene društvene norme mogu doprineti padu broja rođenih, ali nijedan od tih faktora pojedinačno ne objašnjava razmere globalnog trenda.
Svetska populacija uprkos tome još raste. Velike generacije rođene tokom prethodnih decenija i dalje ulaze u godine u kojima dobijaju decu, zbog čega se posledice niskog fertiliteta ne vide odmah u ukupnom broju stanovnika.
Taj demografski zamajac, međutim, mogao bi da održava rast još približno tri decenije. Prema proceni istraživača, svetska populacija mogla bi da dostigne vrhunac od oko devet milijardi ljudi 2056. godine, nakon čega bi počela da opada.
Takav scenario imao bi direktne posledice po tržište rada i javne finansije. Manje generacije značile bi manji broj radnika koji treba da podrže sve brojnije starije stanovništvo, uz istovremeni rast pritiska na penzione sisteme, zdravstvenu zaštitu i druge delove socijalne države.
Smanjivanje radne snage moglo bi da utiče i na tempo ekonomskog rasta. Za Sjedinjene Američke Države autori daju primer prema kojem bi godišnji rast produktivnosti od dva odsto, uz smanjenje radne snage od 0,5 odsto, dugoročni rast bruto domaćeg proizvoda spustio na približno 1,5 odsto.
Koliko su se demografska očekivanja promenila pokazuje i poređenje projekcija Ujedinjenih nacija. UN su 2015. procenjivale da će 2100. godine na Zemlji živeti više od 11,2 milijarde ljudi, bez dostizanja populacionog vrhunca do kraja veka.
Revizija iz 2024. donela je znatno drugačiju sliku. Prema toj projekciji, svetska populacija trebalo bi da dostigne vrhunac od približno 10,3 milijarde sredinom 2080-ih, a zatim blago opadne na oko 10,2 milijarde do 2100. godine. Broj stanovnika planete prešao je osam milijardi 2022, a trenutno iznosi približno 8,3 milijarde.
Na upozorenja o dugoročnom padu nataliteta reagovao je i američki tehnološki milijarder Ilon Mask, koji je napisao: „Godinama upozoravam na ovo.“
Mask, koji ima 13 dece, već godinama svrstava pad nataliteta među najveće opasnosti za civilizaciju. Još 2022. tvrdio je da je kolaps stanovništva izazvan niskom stopom nataliteta mnogo veći rizik za civilizaciju od globalnog zagrevanja.
Prošle godine otišao je korak dalje, upozoravajući da će niska stopa nataliteta „okončati civilizaciju“. Pozvao je da se demografsko pitanje tretira kao nacionalna vanredna situacija i ocenio da bi Evropa mogla da „izumre“ ukoliko se natalitet ne oporavi.
Komentarišući prošlog vikenda rad o pokušajima drevnog Rima da poveća broj stanovnika, povezao je demografski pad sa sudbinom Rimskog carstva rečima: „Razlog pada Rima je taj što su prestali da stvaraju Rimljane.“